قلعه اخیضر
قلعه اخیضر
قلعه یا قصر اخیضر (اخَیضَر)، کاخی عظیم و باشکوه و از آثار تاریخی مهم استان کربلا، به شمار می‌آید که در چهل کیلومتری جنوب غربی شهر کربلا واقع شده است. درباره قدمت آن بین باستان‌شناسان اختلاف است. این بنا در گذر زمان ویران کشته و میان تلی از خاک و ویرانه‌ها، فرو رفته بود که توسط اداره آثار عراق، از دل خاک بیرون آورده و بازسازی شده است.
موقعیت جغرافیایی
قلعه یا قصر اخَیضَر، از آثار تاریخی مهم استان کربلا، به شمار می‌آید که در دلِ صحرا، در چهل کیلومتری جنوب غربی کربلا و هفده کیلومتری شهر عین‌التمر، واقع است.
قدمت
قلعه اخیضر، در واقع کاخ عظیم و باشکوهی است که باستان‌شناسان درباره زمان ساخت آن، اختلاف‌نظر دارند. برخی قدمت آن را از اواخر قرن اول و اوایل قرن دوم هجری، یعنی از دوره اموی، تخمین زده‌اند.
باستان‌شناسان دیگری نیز قدمت آن را از نیمه دوم قرن دوم، یعنی اوایل دوره عباسی، دانسته‌اند.
به عقیده کرزول، باستان‌شناس بزرگ، این بنا به دست عیسی بن موسی، پسرعموی منصور عباسی، ساخته شده است. الویس موسیل نیز معتقد است که این کاخ، به دست قرامطه در سال ۲۷۷ ه. ق، ساخته شده است که البته نمی‌تواند این نظریه، درست باشد، زیرا شواهد نشان می‌دهد که قدمت بنا، بیشتر از تاریخ بیان شده است.
ویرانی و بازسازی
قلعه اخیضر، به مرور زمان، میان تلی از خاک و ویرانه‌ها، فرو رفت. در فاصله سالهای ۱۹۳۴ تا ۱۹۳۸ م، اداره آثار عراق، کار شناسایی و از دل خاک بیرون آوردن قلعه و بخش‌های مختلف آن را انجام داد و در سالهای ۱۹۶۰، ۱۹۷۴ و ۱۹۸۱ م نیز بخش‌های مختلف آن بازسازی گردید.
توصیف بنا
ساختمان کاخ اخیضر، به‌طور عمده، با گچ و سنگ کلسیت، و گنبدها و سقف اتاق‌های آن از آجر ساخته شده است. حصار عظیمی به شکل مربع و به طول هر ضلع ۱۷۰ متر، گرداگرد بنا را فراگرفته است. ارتفاع حصار، ۲۱ متر و عرض آن، چهار متر است که در چهار گوشه آن، برج‌های دفاعی دایره‌ای، به قطر ۱۰/ ۵ متر وجود دارد. در هر یک از اضلاع چهارگانه بنا نیز ده برج نیم‌دایره به قطر ۱۰/ ۳ متر، ساخته شده است. میان هرضلع، دروازه‌ای وجود دارد که راهرویی آن را به محوطه داخلی کاخ متصل می‌سازد. دروازه شمالی که دروازه اصلی کاخ است، ۹۰/ ۱۵ متر ارتفاع و ۱۲/ ۵ متر عرض دارد.
داخل حصار، کاخ دو طبقه‌ای وجود دارد که سالن‌ها، انبارها و بخش‌های دیگری را دربردارد. ساختمان کاخ، مستطیلی است به طول ۱۱۲ متر (شمالی- جنوبی) و عرض ۸۲ متر (شرقی- غربی). ضلع شمالی کاخ در موازات ضلع شمالی حصار قرار دارد و میان آنها، راهرویی فاصله انداخته است. اضلاع و زوایای چهارگانه دیوارهای بیرونی کاخ نیز، به‌جز ضلع شمالی آن، دارای برج‌هایی است.
وسط کاخ، ساختمان مستقلی وجود دارد که با راهروهایی، از سایر بخش‌های بنا جدا می‌شود. وسط این ساختمان، حیاط مستطیل شکلی، به طول ۷۰/ ۳۲ و عرض ۲۷ متر، قرار دارد که سه ضلع شمالی، شرقی و غربی حیاط با طاق‌ها و محراب‌های تزیینی، آراسته شده است. در ضلع جنوبی آن نیز ایوانی به ابعاد ۶• ۷۴/ ۱۰ متر قرار دارد که دو طرف ایوان و هریک از اضلاع آن، ورودی‌هایی وجود دارد. این ورودی‌ها، به اتاق‌ها و سالن‌هایی باز می‌شود که به نظر می‌رسد بخش پذیرایی و تشریفات کاخ بوده است.
داخل ضلع شمالی بنا، اتاق‌های تاریکی وجود دارد که شاید انبارهای کاخ بوده است. در امتداد این اتاق‌ها، مسجد کاخ قرار دارد که به شکل مستطیلی به طول و عرض ۲۰/ ۲۴ در ۶۵/ ۱۵ متر است. این مسجد، دارای صحن کوچکی به ابعاد ۳۰/ ۱۰ در ۲۰/ ۱۶ متر است که در ضلع شمالی آن، دو ورودی و در سمت غربی و شرقی آن، دو رواق به طول و عرض ۱۰ در ۳ متر، قرار دارد و رواق دیگری نیز به عنوان شبستان مسجد، در ضلع جنوبی صحن، به چشم می‌خورد که دارای محراب است.
در دو ضلع غربی و شرقی کاخ نیز دو مجموعه ساختمانی وجود دارد که هر یک، شامل حیاطی در وسط و سه اتاق جنوبی و سه اتاق شمالی است، هر یک از این دو ساختمان، دارای دری است که به راهروی گرداگرد ساختمان مرکزی باز می‌شود، همچنین در جنوب کاخ، ساختمان دیگری وجود دارد که دارای دو حیاط و تعدادی اتاق و سالن است.
مرقد حر‌بن‌یزید ریاحی
مرقد حر‌بن‌یزید ریاحی
مرقد حر‌بن‌یزید ریاحی محل دفن حر بن یزید از یاران امام حسین(ع) در روز عاشورا است که در مواجهه با سپاهیان عبیدالله بن زیاد به شهادت رسید. این مکان در ۹ کیلومتری کربلا در نزدیک منطقه‌ای به نام کمالیه قرار دارد.
پیشینه
پس از واقعه عاشورا، قومی از بنی اسد، امام حسین(ع) را دفن کردند. سپس علی اکبر را در پایین پای پدر و حضرت ابوالفضل را در محل شهادتش در کنار رودخانه فرات به خاک سپردند. سپس قبری بزرگ کندند و سایر شهدا را در آن به خاک سپردند. به گفته سید محسن امین، موقع دفن شهدای کربلا توسط افراد قبیله بنی اسد، گروهی از قبیله حرّ، مانع دفن جسد حر همراه با دیگر شهدای کربلا شدند و جسد وی را در جایی که در قدیم به آن «نواویس» می‌گفته‌اند، به خاک سپردند.مرقد حرّ در فاصله ۹ کیلومتری شهر کربلا و نزدیک منطقه‌ای قرار دارد که به کمالیه معروف است.
تاریخچه مرقد
مرقد حر‌بن‌یزید در ۳۷۰ق به دستور عضدالدوله دیلمی ساخته شد.
در ۹۱۴ق شاه اسماعیل صفوی، که به زیارت مرقد حرّ رفته بود، به تجدید بنای آن پرداخت.
در دوره قاجار، مادر آقاخان محلاتی اقدام به تعمیر بقعه نمود و نیز صحنی قلعه مانند برای آن بنا نهاد تا در مقابل خطر راهزنان، مأمنی برای زائران باشد.
در ۱۳۲۵ق حسین خان شجاع السلطنه مرقد حرّ را بازسازی کرد و در ۱۳۳۰ سیدعبدالحسین کلیددار، ایوان آرامگاه او را مرمت کرد.
در سال ۱۳۳۰ق (۱۹۱۲ م) «آغا حسین خان شجاع السلطان همدانی» دست به کار تعمیر گنبد این بنا شد. وی همچنین نمای خارجی گنبد را کاشی کاری کرد.
معماری مرقد
مساحت مرقد حرّ حدود ۵۸۰ متر مربع است. ضریحی که صندوقی مشبک از جنس نقره است در وسط این عمارت واقع است. گنبدی که بر فراز ضریح قرار دارد، با ۷ متر قطر، دارای ارتفاعی ۱۰ متری از سطح زمین حرم است. نمای خارجی این گنبد کاشی کاری شده است. در اطراف مرقد، صحن وسیعی وجود دارد که از چهار طرف اتاق‌هایی با ایوان‌های کوچک بر آن مشرف هستند. بر فراز هریک از این ایوان‌ها نیز طاق‌هایی نوک تیز قرار دارد. این اتاق‌ها و ایوان‌ها به منظور استراحت زائران به کار می‌روند.
نبش قبر حرّ توسط شاه اسماعیل
برخی از کتاب‌ها داستانی از زیارت قبر حر توسط شاه اسماعیل نقل کرده‌اند: شاه اسماعیل شنید که برخی از شیعیان در مورد حرّ بدگمان‌اند. به سوی قبر حرّ رفت و دستور داد تا قبر وی را باز کنند. جنازه تازه حر را در قبر دید گویی که هم‌اکنون کشته شده است. بر سر او دستمالی بسته شده بود که امام‌حسین(ع) با دست خود بر روی پیشانی حرّ بسته بود. شاه اسماعیل خواست تا آن را برای تبرک بردارد. دستور داد آن دستمال را باز کردند؛ خون از زخم پیشانی حرّ سرازیر شد. زخم را با دستمال دیگری بستند، ولی نتوانستند جلوی خون‌ریزی را بگیرند. آنان متوجه شدند که خون‌ریزی را فقط با دستمال قبلی می‌توان متوقف کرد. پس شاه اسماعیل برای تبرک، تکه‌ای از آن را برداشت و باقی آن را بر روی زخم پیشانی حرّ بستند و خون‌ریزی متوقف شد. با این حادثه اعتقاد شاه اسماعیل و آنها که این ماجرا را دیدند، درباره حر فزونی گرفت.البته برخی از محققان در صحت این داستان تردید کرده‌اند.
تردید در محل دفن حر‌بن‌یزید
شیخ مفید و میرزا حسین نوری معتقدند که حرّ با سایر اصحاب دفن شده است و میرزا حسین نوری می‌گوید که روایتی در مورد دفن حرّ در مرقد فعلی وجود ندارد.از دیدگاه شیخ عباس قمی کتب مزاریه و کتاب‌های دیگر به محل دفن حرّ متعرض نشده‌اند. او و میرزا حسین نوری با ذکر عبارت دروس که در آن به زیارت حضرت عباس و حرّ سفارش شده است، آورده‌اند که قبر حرّ در عصر شهید اول، در مکان فعلی معروف بوده و همین مقدار برای اعتبار این مرقد کافی است.همچنین از دیدگاه سید محسن امین شهرت این مزار و تقید مردم به زیارت آن، غیرمستند نیست.
مسجد براثا
براثا
براثا (یا بُراثا) محله و مسجدی مقدس نزد شیعیان در بغداد. اهمیت مسجد براثا نزد شیعیان به‌سبب روایاتی درباره اقامت حضرت علی(ع) و ظهور کراماتی از وی در محل مسجد هنگام بازگشت از نهروان است. همچنین گفته شده که بعضی از پیامبران در این مکان نماز گزارده‌اند. در دوره‌ای، مرکزیت نشر احادیث اهل‌بیت در این مسجد بوده است.
امروزه مسجد براثا از مراکز شیعیان برای نماز جمعه در بغداد به شمار می‌آید.
موقعیت جغرافیایی
محله براثا در بخش غربی بغداد، در منطقه کَرْخ و در جنوب محله باب مُحوَّل واقع بوده است. براثا معرب واژه آرامی بَرَیثا به معنای «بیرونی» است.
این محل قدیمی‌تر از شهر بغداد است و در اصل روستایی با فاصله حدود ۳ کیلومتر از مرکز بغداد تاریخی بوده که با تأسیس و توسعه بغداد، به صورت محله‌ای از محلات آن درآمده است.
اهمیت
چاهی که به دستور حضرت علی(ع) حفر شد و بنابر نقلی در حفر آن کرامتی از حضرت ظاهر شد.
بنابر منابع شیعی حضرت علی(ع) در بازگشت از جنگ نهروان در این محل نماز خوانده است. برخی از این روایات از گفت و گوی مفصل حضرت با راهب مسیحی و حتی اقامت ۴ روزه ایشان سخن گفته‌اند.بدین رو این منابع، در فضیلت مسجد سخن بسیار گفته‌اند و از جمله فضایل این محل یا مسجد، وقوع رد الشمس برای حضرت علی(ع) را برشمرده‌اند.
در برخی روایات بُراثا جایگاه نماز حضرت مریم، حضرت عیسی و حتی حضرت ابراهیم(ع) معرفی شده است.
در مبحث اعتکاف، این مسجد از جمله ۶ مسجد خاص شیعیان بوده است.
مسجد بُراثا و امام علی(ع)
در برخی منابع شیعی، حضور امام علی(ع) در این محل با ماجراهایی، از جمله گفت و گوی آن حضرت با راهب صومعه، نقل شده است. در این نقل، بر جانشینی امام علی(ع)از پیامبر اکرم(ص) تصریح شده و برای آن حضرت کراماتی ذکر شده است.
تاریخچه مسجد
به گونه دقیق تاریخ بنای مسجد دانسته نیست. در منابع متقدم تنها ابن حوقل ساخت مسجد را به حضرت علی(ع) نسبت داده استبه ظاهر، در محل مسجد مشهور براثا دِیری برپا بوده که در ۳۷ق/۶۵۷م، هنوز در اختیار راهبی مسیحی قرار داشته است. داستان ابو شعیب براثی و همسر عابدش به عنوان اولین مسلمانان براثا بارها در منابع آمده است.
در اواخر قرن سوم و اوایل قرن چهارم هجری قمری این مسجد به پایگاه فعالیت‌های شیعیان بغداد تبدیل شده بود و علاوه بر اعمال عبادی، محلی مناسب برای نشر احادیث شیعی بود. در ۳۱۳ق/۹۲۵م، به مقتدر عباسی خبر رسید که برپایی نماز تنها سرپوشی بر فعالیت آنان است و به همین دلیل به حکم مقتدر در یک روز جمعه که انبوه شیعیان در مسجد مشغول نماز بودند، مسجد با خاک یکسان شد و بسیاری از حاضران دستگیر شدند و زمین مسجد به گورستان پشت آن ملحق گشت.
اصطخری در ۳۴۰ق/۹۵۱م تنها از ۳ مسجد برای برگزاری نماز جمعه در بغداد یاد می‌کند و اشاره‌ای به براثا ندارد اما به گزارش ابن اثیر در شعبان ۳۴۹/اکتبر ۹۶۰ که به علت وقوع درگیری میان اهل سنت نماز جمعه برای مدتی در دو بخش بغداد تعطیل شد، در براثا نماز جمعه با امنیت کامل بدون وقفه اقامه می‌شد.
سنگی در مسجد براثا که ادعا شده متعلق به قبل از اسلام است، از اوایل قرن پنجم قمری از رونق مسجد براثا کاسته شد،تا آنکه در ۴۵۰ق/۱۰۵۸م به تعطیلی کشیده شد.
سمعانی در گزارش خود بیان می‌کند که در زمان او به دستور خلیفه درهای مسجد بسته بود.
از بازسازی و بازگشایی مسجد تا قرن دهم قمری و دست یافتن صفویان بر بغداد خبری در دست نیست، جز اینکه در اواسط قرن هشتم قمری، شهید اول در دیدار خود از بغداد، در مسجد براثا توقفی داشته و آن را مسجدی پای برجا یافته است.
مرمت و بازسازی
در ۳۲۸ق/۹۴۰م پس از درخواست شیعیان، بحکم ماکانی وزیر الراضی حکم به بازسازی و توسعه مسجد داد. بسیاری از زمین‌های اطراف مسجد از جمله گورستان نزدیک آن خریداری شد و با فتوای فقها قبرهای بسیاری نبش و بقایای اجساد در جایی دیگر دفن گردید چرا که این قبرها در مکان غصب شده مسجد قرار گرفته بودند.
در ساختمان مسجد گچ و آجر به کار رفت و سقف آن از چوب ساج منقوش ساخته شد و بر کتیبه مسجد نام خلیفه، الراضی، حک گردید. بازسازی مسجد در جمادی الاول ۳۲۹ به پایان رسید و با تعیین احمد بن فضل هاشمی، امام جماعت رصافه، به عنوان امام براثا از طرف خلیفه، اولین نماز جمعه در ۱۸ همین ماه با حضور انبوه بغدادیان و صاحب شرطه به صورت رسمی اقامه شد.
وضعیت فعلی
امروزه با توسعه کاظمین، محله براثا به این شهر متصل و در مغرب بزرگراه بغداد-کاظمین واقع شده است و مقام حضرت علی(ع) در قبله‌گاه مسجد قرار دارد. مسجد براثا از مراکز مهم شیعیان برای نماز جمعه در بغداد به شمار می‌آید.در ۱۸ فروردین ۱۳۸۵، سه تروریست به این مسجد در حین نماز جماعت حمله کرده و ۶۹ نفر را شهید و ۱۳۰ نفر را زخمی کردند.
مشاهیر براثا
برخی از بزرگان و مشاهیر علمی، اجتماعی یا سیاسی شیعه در محله براثا پرورش یافته‌اند یا بنا به وصیت خود در این مسجد بر پیکر آنها نماز خوانده، یا در اطراف آن دفن شده‌اند.ابوالعباس ضَبّی وزیر از جمله کسانی است که پیکر وی از براثا به سمت کربلا تشییع شد.
مسجد براثا و مشهد العتیقه
گفتنی است که گاهی مسجد دیگری با عنوان مشهدالعتیقه (یا مشهدالمنطقه) در جنوب شرقی شهرِ منصور میان کاظمین و جعیفر کنونی خلط شده است؛ شاید پس از ویرانی براثا، شیعیان مشهدالعتیقه را براثا نامیدند تا نام براثا از یادها محو نگردد
علی بن حسن حسینی پیشینه براثا را در کتابی با عنوان تاریخ مسجد براثا بررسی کرده است (نجف، ۱۳۸۵ق/۱۹۶۵م) و محمد سماوی قصیده کوتاهی در تاریخ براثا دارد که ضمن اشاره به نام راویان روایتِ مربوط به فضل براثا، مکان این دو مسجد را به طور دقیق مشخص کرده است.
سرداب امام زمان(سرداب غیبت)
سرداب امام زمان (عج) یا سرداب غیبت
در شمال غربی حرم عسکریین ع در سامراء ، زیر زمینی که اصطلاحا ( سرداب) نامیده می شود قرار دارد ، که این مکان محل زندگی و عبادت امام هادی ع و امام حسن عسکری(ع) ، در روزهای گرم تابستان بوده است.
بنا بر گزارش‌های تاریخی واشاراتی که از سوی برخی از بزرگان دوران امام (ع) شده است، امام مهدی (عج) نیز در زمان حیات پدر و پس از آن در این مکان دیده شده و علت نامگذاری این مکان به سرداب (غیبت ) به همین منظور است .گفتنی است واژه سرداب و سردابه ، به قسمتی از خانه گفته می‌شود که در گذشته، به ویژه در مناطق گرمسیر، آن را در زیرزمین می‌ساختند تا در روزهای گرم تابستان در آن استراحت کنند و آب و غذاهای فاسدشدنی در آن خنک بماند.
سرداب سامراء
سرداب سامراء نیز بدین منظور بوده وسه امام معصوم (ع) بر طبق روایات ، تابستانها از این مکان که طبقه زیرین خانه امام هادی ع وسپس امام عسکری ع بشمار می آمده است ، استفاده می برده اند.
بر اساس تاریخ و روایات، امام مهدی(ع) از هنگام ولادت در اختفا به سر می‌برد و بنا به مصالحی ، تولد و زندگی ایشان آشکار نبود و بعد از رحلت پدر گرامی‌شان، غیبت صغرای آن حضرت، آغاز شد. امام مهدی(ع) بعد از نماز گزاردن بر پیکر پاک پدر و تدفین آن حضرت، وارد منزل شد و دیگر کسی آن حضرت را در اجتماع و در میان مردم مشاهده نکرد.
خانه پدر بزرگوار آن حضرت در سامرا، دو قسمت داشت؛ یک قسمت برای مردان و قسمت دیگر برای زنان، یک سرداب هم زیر اتاق‌ها قرار داشت. که در روزهای گرم، اهل خانه در آن سرداب زندگی می‌کردند.
این سرداب، امروز در ضلع شمال غربی صحن‌های عسکریین علیهم‌السلام و در پانزده متری بقعه و حرم مطهر قرار دارد. این صحن، به طول شصت و عرض بیست متر و دارای ایوان و شبستان است. روی سرداب، مسجدی وجود دارد که به مسجد صاحب مشهور است. بر فراز سرداب، گنبدی کاشی‌کاری قرار دارد. بر مدخل ورودی سرداب، دری قرار داشت که به «باب الغیبة» معروف گردیده است و پشت آن، اتاق کوچکی به طول ۲ متر و عرض ۱/۵ متر وجود دارد که به محل غیبت امام عصر عجل الله تعالی فرجه الشریف به غلط شهرت یافته است.
چاه غیبت
چاهی معروف به «چاه غیبت» نیز در گوشه همین اتاق وجود دارد؛ که بیش از دو قرن ، خادمان این بارگاه ، از خاک این چاه که ظاهرا در اوقات خاصی ، مقداری از خاک های صحرایی این منطقه را که اصطلاحا ( رمْلْ ) بدان گفته می شود را درون حفره ای کوچک که در کنار اتاق یاد شده در سمت راست ومیانه دیوار قرار داشت ، می ریختند وسپس روزها با ورود زائران به سرداب ، در ازای وجهی ، مقداری از این خاک را به عنوان خاک متبرک از چاه غیبت ، در اختیار آنان قرار می دادند بارها در نوجوانی هنگامی که با خانواده واغلب در تعطیلات نوروزی ، به زیارت سامراء وحرم عسکریین ع مشرف می شدم ، خود ناظر این جریان بوده وجالب اینکه این مکان که دارای سرقفلی والایی بود ، هر چند ساعت ، پست آن در اختیار خادم دیگر قرار می گرفت که همه از این مکان ودرآمد آن بهره مند گردند. در حقیقت چاه آبی در پشت دیوار این اتاق قرار داشته است که طبق روایات تاریخی ، چاه آبی برای استفاده ووضو گرفتن امامان ع بوده است ، که آثار این چاه خشکیده هنوز وجود داشته وخوشبختانه محلً دقیق آن را تنها خبرگان وافراد کهن ،و نیز افرادی که تا نیم قرن پیش بدین مکان مشرف می شدند ، از آن آگاهی دارند.
در متون معتبر شیعی، به چاه غیبت یا محل غیبت حضرت مهدی عجل الله تعالی فرجه الشریف اشاره نشده است و بزرگان شیعه نیز به انکار آن پرداخته‌اند.
علت این نامگذاری
علت این نامگذاری این است که چون عده‌ای از زائران در داخل سرداب، از حوضی که محل وضوی امام هادی و عسکری علیهم‌السلام بوده به عنوان تبرک خاک بر می‌داشتند کم کم به چاه غیبت معروف شد. شیخ العراقین برای جلوگیری از این اقدام ناصواب ، چاه مذکور را پر کرده و در آن را بست اما بعدها خادمان دوباره آن را گشودند. عبدالحسین تهرانی مشهور به شیخ العراقین ، در سال ۱۲۷۴ق از سوی ناصرالدین شاه قاجار، نظارت بر کار بازسازی و مرمت عتبات مقدسه عراق را برعهده گرفت. از این رو توسعه صحن و آذین جدید گنبد حرم امام حسین(ع) با خشت های طلا و حرمین عسکریین(ع) و مرمت حرم کاظمین ( ع) زیر نظر واشراف وی انجام شد.
البته منکر این مطلب نمی باشم که شرافت این مکان و انتساب آن به پدر و جد امام زمان علیهم السلام می‌تواند دلیل قابل توجهی برای حضور ایشان در نوبت‌های زیاد و زمان‌های نامشخص باشد و شاید بر همین اساس بوده که تشرفات زیادی در این مکان اتفاق افتاده و این مکان را از جمله مکان‌هایی قرار داده که بیش از دیگر بناها و اماکن، شرف پذیرایی از آن وجود نازنین یافته است. از سوی دیگر بدون تردید این مکان وپله ها ، قدمگاه سه امام معصوم ع ونیز حضرت نرجس خاتون ، همسر امام حسن عسکری ( ع) ومادر امام زمان (عج ) وحکیمه خاتون دختر امام جواد (ع )بشمار می آید.
برای اینکه دقیقا بتوانم فضای سرداب را برای خوانندگان به گونه ای توضیح دهم که خود را در این فضای مقدس حسً نمایند ، چنین عنوان می نمایم:
بمب‌گذاری‌ها و تخریب
بنای سرداب پیش از بمب‌گذاری‌ها و تخریب، از قدیم واز دوران ناصر الدین شاه در سال ۱۲۸۲ هجری ، به دستور شاه واز سوی شیخ العراقین تجدید وترمیم گردید . ودر هردوره ، بزرگانی دست به ترمیم ودر پایان ، آیینه کاری وکاشیکاری وجز اینها از تزیینات ظاهری شده است. ساختمان سرداب دارای سه قسمت عمده به شرح زیر بود:
اتاق شش ضلعی
یک اتاق شش ضلعی، یک اتاق مستطیل کوچک و یک اتاق به شکل مستطیل بزرگ. توضیح بیشتر آن که اتاق مستطیل بزرگ در میان مردم به «مصلای مردان» و اتاق مستطیل شکل کوچک به «مصلای بانوان» معروف بود. این بخش‌ها با دو راهرو بلند و طولانی به یکدیگر مربوط می‌شدند؛ یعنی یک راهرو طولانی ، مصلای مردان و مصلای زنان را به یکدیگر متصل می نمود و یک راهرو طولانی دیگر بین مصلای مردان و اتاق شش ضلعی وجود داشت.
همچنین این بخش‌های سه‌گانه هر یک از طریق روزنه‌ای کوچک و طولانی که از قسمت‌های فوقانی دیوار آغاز شده تا پایین‌ترین حد دیوار بیرونی مسجد جامع امتداد می‌یافت و نور و هوا دریافت می‌کرد. پلکانی که راه ورود و خروج سرداب بود و به اتاق شش ضلعی منتهی می‌شد، دارای بیست پله بود. پله های بسیار باریک وهرکدام به ارتفاع حدود ( ۳۰سانتی متر) وجود داشت که حرکت در آن تقریبا با دشواری انجام می گردید، به طوری که دو نفر به راحتی نمی توانستند وارد سرداب شوند ورودی این پلکان و سرداب در داخل ساختمان مسجد و بر دیواری قرار گرفته بود که ورودی نمازخانه نیز در آن واقع بود.
طول مصلای مردان پنج متر و هشتاد سانتیمتر و عرض آن سه متر و پنجاه سانتیمتر بود. همچنین طول مصلای زنان چهار متر و شصت سانتیمتر و عرض آن سه متر بود. طول راهرویی که مصلای مردان و زنان را به هم مربوط می‌ساخت ، چهار متر بود.
طول روزنه‌ای که نور اتاق شش ضلعی را تأمین می‌کرد حدود شش متر و طول روزنه‌ای که نور مصلای زنان را تأمین می نمود، چهار متر و پنجاه سانتیمتر بود. در انتهای اتاق مستطیل شکل ، یعنی انتهای همان مصلای مردان، یک درب چوبی که معروف به ( باب الغیبه ) بود وجود داشت، در پشت این درب ، اتاق کوچکی قرار داشت که طول آن یک متر و پنجاه سانتیمتر بود. این اتاق به نام محل غیبت شهرت پیدا کرده که در حقیقت بخش مکمل غرفه مستطیل شکل بزرگ محسوب می‌شد و در جلوی آن پنجره ای بود که آن را از بقیه اتاق جدا می‌کرد. چاه معروف به چاه غیبت هم که پیش از این بدان اشاره نمودم در گوشه‌ای از همین اتاق قرار داشت.
اشاره به این نکته نیز خالی از بهره نیست که این سرداب در جهت غربی صحن عسکریین علیهم‌السلام به سمت شمال واقع شده و در طول تاریخ، اصلاحات و تعمیرات زیادی در آن انجام گرفته است. همیشه در موقع تعمیر و ترمیم بارگاه عسکریین علیهم‌السلام ، در ساختمان سرداب نیز تغییرات و اصلاحاتی به عمل آمده است؛ به عنوان مثال در دوران های گذشته، از داخل بارگاه عسکریین علیهم السلام ، از کنار مرقد حضرت نرجس خاتون ، به سرداب راه داشت و این وضع به همین صورت تا سال ۱۲۰۲ ق. ادامه داشت و در این سال احمد خان دنبلی برای سرداب ، راهی جداگانه از سوی شمال باز کرد و راه سرداب از سوی حرم مطهر عسکریین علیهم‌السلام را مسدود نمود و صحن سرداب را جداگانه ساخت که تقریباً از یک فضای بزرگی به طول ۶۰ متر و عرض ۲۰ متر برخوردار است.
در هرحال این سرداب در طول تاریخ به اندازه‌ای مورد توجه مردم بوده است که در آن آثار ارزشمندی از منبت‌کاری و کاشی‌کاری و سایر هنرهای معماری به کار رفته است. از جمله این اشیا، درِ چوبی نفیسی است که از دوران خلافت عباسیان به جای مانده است و از ویژگی‌های هنری و تاریخی ارزشمندی برخوردار است.
این درب نفیس بر اتاق مشهور به غیبت قرار داشت که آن را دقیق به خاطر دارم ، وپس از سقوط نظام در عراق ، نخستین بار که به سامراء مشرف شدم ، سراغ درب را گرفتم که خوشبختانه بصورت مرتبی در انبار بسته بندی شده بود وامید آن داریم که پس از پایان ساخت بارگاه وصحن وسرای عسکریین( ع ) ، این درب را به همراه دیگر عتیقه ها واشیای گرانبهای این آستانه ، در موزه آن قرار دهند.
اللهم ارزقنا زیارتهم فی الدنیا وشفاعتهم فی الآخرة
حضرت فاطمه(ع)
حضرت فاطمه(ع)
حضرت فاطمه(ع)، فرزند پیامبر(ص) و حضرت خدیجه(س)، در بیستم ماه جُمادی‌الاخر سال پنجم بعثت متولد شد.
ایشان محبوب‌ترین فرد نزد رسول خدا بود. ایشان معصوم سوم و یکی از پنج بانوی قدسی جهان به شمار می‌رود. مشهورترین لقب آن حضرت «زهرا» است. کنیه ایشان ام‌ابیها بوده همچنین آن حضرت، دختر معصوم، همسر معصوم و مادر معصوم نیز هست. و سرانجام رحلت پدر بزرگوار، مظلومیت همسر، از دست رفتن حق، روح و جسم فاطمه را سخت آزرد و به شهادت رسید. بنابر وصیت خویش شبانه و به صورت پنهانی دفن گردید.
بی‌شک بر کسی پوشیده نیست که حضرت زهرا (س) مجموع صفات پدرشان، حضرت محمد (ص) را در خود دارند. حضرت زهرا (س) نه تنها صفات پدر را در خود داشتند، بلکه هر آنچه از علم، معرفت، اخلاق وایمان پدر در دست داشتند و برای دیگران به اشتراک می‌گذاشتند، که حقیقت اسلام زنده بماند و جاودانه شود.
ولادت حضرت زهرا :
در مورد تاریخ ولادت ایشان اختلاف وجود دارد. تاریخ ولادت حضرت زهرا (س) در بیشتر منابع اهل سنت، پنج سال پیش از بعثت و در زمانی که قریش مشغول مرمت خانه کعبه بودند، در برخی سال دوم بعثت و در بیشتر منابع شیعی، پنج سال پس از بعثت پیامبر اسلام (ص) ذکر شده است.
مطابق با برخی روایات رسول خدا (ص) قبل از انعقاد نطفه حضرت زهرا (س) از سوی خدا مامور شد که چهل شبانه روز از حضرت خدیجه (س) فاصله بگیرد و خانه را ترک نموده در مکانی معتکف گردد. آن حضرت این ایام را به روزه و عبادت سپری نمود و در پایان این اعتکاف چهل روزه جبرئیل بر رسول خدا فرود آمد و در حالی که طعامی با خود به همراه آورده بود، به پیامبر گفت: به فرمان خداوند با این طعامی که به دستور خدا از بهشت برای تو آورده‌ام افطار کن.
در روایتی آمده است که رسول خدا (ص) در دوران حمل حضرت زهرا (س) توسط خدیجه به او فرمود: ای خدیجه! جبرئیل مرا بشارت داده که او دختر است، و گفته که او منشأ نسلی پاک و مبارک است و خداوند تبارک و تعالی مقدّر نموده که نسل من از طریق او برقرار و پایدار بماند، و مقرر فرموده که فرزندان او پس از انقطاع وحی امام و خلیفه خدا در زمین باشند.
زندگی حضرت زهرا (س) را می‌توان به چند دوره تقسیم کرد:
دورۀ اول از هنگام ولادت است تا پیش از هجرت به مدینه. همانطور که اشاره شد، آن حضرت در مکه به‌دنیا آمد و در خردسالی مادر خود را از دست داد. حضرت زهرا (س) در نبودِ مادر و نیز با وفات جناب ابوطالب موجب آرامش رسول خدا (ص) بود و آن حضرت را دلداری می‌داد و غم و اندوه پدر را می‌زدود.
حضرت فاطمه (س) از این پس، علاوه بر آنکه پشتوانۀ پدر و غمخوار و دلسوز او بود، یاوری بی‌بدیل برای امیر مؤمنان (ع) نیز به‌شمار می‌رفت و حتی پناه زنان مسلمانی بود که در سالهای دشوار ابتدای هجرت، نیازمند پناهگاهی استوار بودند.
ازدواج با حضرت علی :
علماى شیعه در تعیین سن حضرت فاطمه علیها السلام به هنگام ازدواج از چهارده سال بیشتر نگفته‌اند.اکثر عالمان شیعه معتقدند که، سن حضرت در زمان ازدواج، ۹ یا ۱۰ یا حداکثر ۱۱ سال بوده است.
آن حضرت به ازدواج امام علی علیه السلام در آمد که مطابق با برخی منابع در آن زمان ۲۱ سال داشتند. پیش از حضرت علی علیه السلام افرادی مانند ابوبکر و عمر آمادگی خود را برای ازدواج با دختر پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم اعلام کرده بودند و هر دو از پیامبر یک پاسخ شنیده بودند و آن این که درباره ازدواج زهرا منتظر وحی الهی است.
مطابق با روایات وقتی حضرت علی علیه السلام به خواستگاری فاطمه سلام الله علیها رفت پیامبر به نزد فاطمه رفت و فرمود: «على بن ابى طالب، کسى است که خویشاوندى و فضیلت و اسلامش را مى شناسى و من از خدا خواسته‌ام که تو را به ازدواج بهترینِ آفریدگانش و محبوب ترینِ آنان در نزدش درآورد و على از تو خواستگارى کرده است. چه نظرى دارى؟».
فاطمه علیها السلام ساکت ماند و صورتش را برنگردانْد و پیامبر خدا، کراهتى در چهره اش ندید. پس برخاست، در حالى که مى گفت: «اللّه اکبر! سکوت او [نشانه] رضایت اوست».
پس جبرئیل علیه السلام نزدش آمد و گفت: اى محمّد! او را به ازدواج على بن ابى طالب درآور که خداوند، این دو را براى هم پسندیده است.
از پیامبر اکرم (ص) روایت شده است که خطاب به على علیه السلام فرمود: «لولاک یا على لما کان لفاطمه کفو على وجه الارض: یا على اگر تو نبودى، فاطمه را بر روى زمین کفوی نبود».
حضرت زهرا در خانه:
فاطمه (س) با آن همه فضیلت، همسری نیکو برای امیر مؤمنان بود. تا جایی که روایت شده هنگامی که علی (ع) به فاطمه (س) می‌نگریست، غم و اندوهش زدوده می‌شد. اگر بخواهیم هر چه بهتر رابطه زناشویی آن دو نور آسمان فضیلت را بررسی نماییم، نیکوست از امام علی (ع) بشنویم؛ چه آن هنگام که در ذیل خطبه‌ای به فاطمه (س) با عنوان بهترین بانوی جهانیان مباهات می‌نماید و او را از افتخارات خویش بر می‌شمرد و یا آن هنگام که می‌فرماید: “بخدا سوگند که او را به خشم در نیاوردم و تا هنگامی که زنده بود، او را وادار به کاری که خوشش نیاید ننمودم؛ او نیز مرا به خشم نیاورد و نافرمانی هم ننمود.”
شهادت حضرت زهرا:
شهادت حضرت فاطمه (س) از باورهای غالب و دیرینه در میان شیعیان است که بر اساس آن، حضرت فاطمه (س) دختر پیامبر (ص) نه به مرگ طبیعی، بلکه در اثر آسیب‌های وارد شده از سوی برخی از صحابه پیامبر به شهادت رسیده است. اهل سنت درگذشت وی را ناشی از غم و اندوه رحلت پیامبر(ص) دانسته‌اند؛ اما شیعیان عامل اصلی شهادت او را عمر بن خطاب می‌دانند و در ایام فاطمیه به عزاداری برای فاطمه (س) می‌پردازند.
شیعیان برای شهادت حضرت زهرا(س) به مواردی استناد کرده‌اند؛ از جمله آنکه بنابر روایتی از امام کاظم (ع)، عنوان صِدّیقه شهیده برای فاطمه (س) به‌کار رفته است. همچنین محمد بن جریر طبری، متکلم امامی قرن سوم هجری، در کتاب دلائل الامامه، روایتی از امام صادق (ع) نقل کرده که در آن، علت شهادت فاطمه (س)، سقط جنین او در اثر ضربه دانسته شده است.
چرا حرم امام جواد دو گنبد دارد؟
حرم امام جواد علیه دو گنبد دارد. اکنون از هر یک از درهای بارگاه این حرم که وارد شوید، معماری ایرانی اسلامی چشم‌نوازی می‌کند.
اگربه زیارت حرم های کاظمین رفته باشید و یا حتی عکس این حرم های مقدس را دیده باشید احتمالا می پرسید چرا حرم امام جواد دو گنبد دارد؟ پاسخ این سوال به را در ادامه بخوانید.
کاظمین کجاست؟
کاظِمَیْن (به عربی الکاظمیة) منطقه‌ای در شمال بغداد و غرب رودخانه دجله در کشور عراق است که به‌خاطر وجود مرقد مطهر امام کاظم و امام جواد از اماکن مقدس شیعیان جهان به شمار می‌آید. اهمیت این منطقه برای شیعیان سبب شده است که برخی آن را شهری مستقل به حساب آورند. کاظمین میزبان زائرانی است که از سرتاسر جهان به عشق زیارت دو امام معصوم به این مکان می آیند.
چون پیکر مطهر دو امام معصوم امام کاظم و امام جواد در آنجا دفن است. برای امام هفتم و امام نهم دو گنبد نصب شده است. از این رو به آنجا کاظمین و جوادین نیز میگویند. هر یک از دو گنبد طلای حرم کاظمین بر روی محل دفن یکی از دو امام هفتم و نهم شیعیان قرار گرفته است.
تاریخچه کاظمین بغداد
اگر بازار‌های قدیمی و سنتی کاظمین را قلم بگیریم، کاظمین در ردیف محلات متوسط به بالای بغداد قرار می‌گیرد. این محله در غرب رود دجله و شمال شهر بغداد واقع شده و، چون بارگاه امام موسی کاظم و امام محمد تقی معروف به محمد جواد آنجاست، به کاظمین یا کاظمیه معروف شده است. طغیان رودخانه دجله دست کم دو بار خسارت جدی به حرمین جوادین زده و خرابی‌های زیادی در کاظمین به بار آورده است.
حمله لشکریان مغول به بغداد در قرن ششم شمسی هم به غارت و آتش زدن حرمین جوادین ختم شد در حالی که پیشتر وعده داده بودند، اماکن مقدس شیعه از غارت و تخریب در امان هستند.
پس از هر یک از این خرابی ها، شاهان حکومت‌های وقت و دوستدار ائمه شیعه برای بازسازی بارگاه دست بکار شدند.
ساخت و ساز حرم های کاظمین در تاریخ
گرچه پایه گذار حرم کاظمین خلفای عباسی بودند، اما پس آتش سوزی بزرگی که در آن رخ داد، سلجوقیان و در دوره بعد حکومت آل بویه ساخت و ساز‌هایی کردند، اما طغیان مجدد دجله در قرن هشتم همه چیز را به هم ریخت تا اینکه صفویان روی کار آمدند.
بزرگترین توسعه و بازسازی در کاظمین در قرن نهم در دوره صفویه انجام شد؛ جایی که شاه اسماعیل صفوی با تخریب همه بناهای حرم، بارگاهی زیبا و باشکوه با رواق، صحن، حرم و دو گنبد جدید کاشی کاری شده ساخت. حرم کنونی یادگار آن دوران و البته تجهیز و توسعه دوره قاجار است.
دولت صفوی در تمام مدت حاکمیت خود حتی در دورانی که عراق در تسلط آنان نبود، نقش مهمی در اصلاح و بازسازی عتبات داشت به طوری که بنای اصلی و امروزی بیشتر اماکن مقدس در چهار شهر سامراء، کاظمین، کربلا و نجف در عصر صفوی ایجاد شد و در نتیجه آن، معماری عراق عرب از سبک معماری ایرانی تاثیر زیادی گرفت.
اکنون از هر یک از درهای بارگاه امامین جوادین که وارد حرم شوی، معماری زیبای ایرانی – اسلامی چشم نوازی می‌کند؛ از کاشی‌کاری‌های معرق نفیس تا آینه‌کاری‌های بدیع و ایوان‌های زیبا که این حرم مطهر را به موزه نماد‌های هنر معماری ایرانی- اسلامی تبدیل کرده است.
معماری ایرانی اسلامی در حرم مطهر امامین جوادین
تلاش ستاد بازسازی عتبات عالیات البته این بوده که طراحی صحن‌ها با بنای تاریخی حرم همگون و مکمل معماری اصیل ایرانی و اسلامی باشد. با توجه به نزدیکی دجله به حرم، آب زیرسطحی در شهر کاظمین، مانند کربلا و سامرا بالاست و در عمق سه متری زمین می‌توان به آب رسید.
دانشمندان ایرانی مدفون در کاظمین
حرم کاظمین در کنار هنر جذاب و نوازشگر ایرانی- اسلامی، شخصیت‌های ایرانی معروفی را هم در خود جای داده است؛ دانشمندان و فقیه‌هایی که ذوب در ولایت و امامت بوده و آرزویشان آرام گرفتن در جوار ایشان بوده است.
خواجه نصیرالدین طوسی، شاعر، فیلسوف، فقیه، ستاره‌شناس، ریاضیدان، پزشک و معمار بزرگ ایرانی قرن هفتم قمری از جمله آنهاست. پیکر او در پایین پای دو امام به خاک سپرده شده و بنابر وصیتش بر روی سنگ مزارش این آیه قرآن از سوره کهف را نگاشته اند: «وَ کَلْبُهُمْ باسِطٌ ذِراعَیْهِ بِالْوَصید» (و سگشان (به حالت پاسبانی) دو دست خویش بر درگاه (غار) گشاده بود.)
دیگر بزرگمرد ایرانی مدفون در کاظمین، شیخ کلینی صاحب کتاب الکافی (یکی از کتب اربعه) و مشهورترین فقیه و محدث شیعه است.
کتیبه قرآنی تاریخی در دیوار حرم
یکی از شاهکار‌های هنری عصر صفوی، کتیبه قرآنی کم‌نظیری است که روی دیوار اطراف ضریح حرم قرار دارد و بالاتر از این کاشی‌کاری، یک آئینه‌کاری منحصر به فرد هم نگاه‌ها را می‌رباید.
اگرچه عرض ارادتِ دیرینه تاریخی ایرانیان به حرم امامین جوادین در زمان رژیم بعث متوقف شد، اما با سرنگونی دیکتاتوری عراق، دوباره امکان تشرف زائران مهیا و بازسازی و مرمت و توسعه حرم آغاز شد.
بازسازی مسجد صفویه و مکان های دیگر
مسجد تاریخی صفویه در زمان رژیم بعث و قبل از مرمت و بازسازی به انباری تبدیل شده بود که با تلاش مهندسان و هنرمندان ایرانی مرمت شد. همچنین برای رفع خطر رطوبت، یک هزار و ۱۰۰ متر کانال به ارتفاع یک متر و عرض ۸۰ سانتیمتر ایجاد و حدود ۲۲۰ متر نیز آجرچینی انجام شد.
برای مرمت و بازسازی مسجد صفویه از بهترین سنگ‌های ایرانی یعنی پرتقالی استفاده شد و دیوار‌ها و کف نیز با مرمر کرمی‌رنگ ترمیم شد. همچنین برای تردد راحت زائران از مسجد صفویه به حرم امامین جوادین درهای مختلفی پیش‌بینی و نصب شد، به طوری که سه در برای قسمت شرقی، سه در برای قسمت غربی و سه ورودی از صحن امام محمد باقر و شش ورودی به خود رواق ایجاد شد.
در این سال‌ها حدود شش‌هزار مترمربع سنگ کف و پله در صحن امام علی حرم امامین جوادین کار شده است. قسمتی از حرم به نام مسجد امام رضا نیز سنگ‌کاری و آینه‌کاری شد. پس از آن دیوار و کف ایوان‌ها که تخریب شده بود، ترمیم و بازسازی شد.
ایوان باب‌المراد که در دوره ناصرالدین شاه قاجار بازسازی‌هایی در آن صورت گرفته بود، دوباره طلاکاری شد. ورودی ایوان قریش نیز آینه‌کاری و از نو مقرنس‌کاری و درنهایت کل ایوان طلاکاری شد.
قبرستان وادی‌السلام (نجف)
قبرستان وادی‌السلام قبرستانی بزرگ و تاریخی در شهر نجف عراق که به سبب وجود احادیثی درباره فضیلت آن، برای شیعیان اهمیت مذهبی دارد. بنابر برخی روایات، این قبرستان، محل رجعت بعضی از پیامبران و صالحان است و بنابر برخی دیگر هر مؤمنی در هر جای دنیا که وفات کند، روح او به این مکان خواهد آمد. قرار گرفتن وادی السلام در شهر نجف، که مرقد امام اول شیعیان، امام علی(ع) در آن قرار دارد، بر اهمیت آن افزوده است. زائران عتبات عالیات عراق، این قبرستان را نیز زیارت می‌کنند. مقبره‌های منسوب به هود و صالح از پیامبران پیشین و مقام‌هایی با نام برخی از امامان شیعه در این قبرستان وجود دارد.
دلیل نامگذاری
کلمه «وادی» در عربی به معنای سیل‌گاه و جایی است میان دو کوه و آبراهی که سیلاب در آن جاری می‌شود و اندک اندک در زمین فرو می‌رود. در فارسی، این کلمه را برای بیابان و صحرا به کار می‌برند و کلمه «السلام» نزد مسلمانان از نام‌های خدا و در عربی از جمله به معنای سلامت از آسیب و آفات ظاهری و باطنی است.
کلینی روایتی درباره این قبرستان از امام علی(ع) نقل کرده که در آن، از کلمه «وادی السلام» برای اشاره به آن استفاده شده است.
برخی منابع درباره سبب نامگذاری قبرستان وادی السلام برآنند که این نام را پیامبر اسلام(ص) و بلکه جبرئیل بر آن نهاده به این معنا که مدفون در این قبرستان از محاسبه و عذاب عالم برزخ معاف و در سلامت است.
جز کلمه «وادی السلام» در برخی روایات با عبارت «ظَهر الکوفَه؛ پشت کوفه» به این قبرستان اشاره شده؛ مانند روایتی که مجلسی دوم از عیاشی نقل کرده: امیر مومنان(ع) فرمود: نخستین جایی [در زمین] که خدا را در آن عبادت کردند، پشت کوفه بود؛ وقتی که خداوند فرشتگان را امر به سجده بر آدم کرد، آنان در پشت کوفه سجده کردند.»
موقعیت جغرافیایی و پیشینه تاریخی
وادی السلام در شهر نجف کشور عراق واقع است و از جنوب به مرقد امام علی(ع) و خیابان موسوم به علی بن ابی طالب و از شرق به جاده نجف – کربلا و از شمال به منطقه حی المهندسین و از سمت غرب به دریاچه «بحر النجف» می‌رسد.
بنابر روایات دینی پیشینه این قبرستان به پیش از اسلام می‌رسد؛ اما روایات تاریخی چندانی از وضعیت قبرستان در پیش از اسلام در دست نیست. با این حال، به نظر می‌رسد که این مکان از قدیم محل دفن مردگان بوده است. روایات دینی، تاریخ این مکان را تا زمان سجده فرشتگان بر آدم پیش برده‌اند؛ چنان که در روایتی منسوب به امام علی(ع)، وقتی خداوند فرشتگان را به سجده بر آدم(ع) امر کرد، آنان در همین مکان بر زمین سجده کردند.
بنابر برخی روایات دینی دیگر، چند تن از پیامبران(ع) در وادی السلام دفن شده‌اند. به روایت مجلسی از عیاشی، این مکان، نمازگاه حضرت آدم(ع) و پیامبران پس از او بوده است.
اهمیت و فضیلت
از مهم‌ترین وجوه اهمیت این قبرستان، همجواری آن با حرم امام علی(ع) است. در منابع شیعه از قبرستان وادی السلام بسیار سخن آمده و فضائل دیگری برای آن برشمرده شده است. برخی از این روایات عبارتند از:
در تفسیر عیاشی روایتی نقل شده است که بنابر آن، پیامبر(ص) در شبِ معراج همراه جبرئیل به کوفه و وادی السلام رفته و در آنجا نماز گزارده است. بنابر این نقل، وادی السلام نمازگاه حضرت آدم و پیامبران بوده است.
کلینی روایتی را از امام علی(ع) در مورد این قبرستان نقل کرده است. در این روایت، امام علی(ع) همراه یکی از اصحاب خویش، به وادی السلام می‌رود و در آنجا می‌فرماید: «… مَا مِنْ مُؤْمِنٍ یمُوتُ فِی بُقْعَةٍ مِنْ بِقَاعِ الْأَرْضِ إِلَّا قِیلَ لِرُوحِهِ الْحَقِی بِوَادِی السَّلَامِ وَ إِنَّهَا لَبُقْعَةٌ مِنْ جَنَّةِ عَدْنٍ؛ هیچ مومنی در جایی از زمین نمیرد مگر آن که به روح او فرمان دهند که به وادی السلام آید. اینجا، نقطه‌ای از بهشت است.»
همچنین روایت است که این مکان، نخستین جایی در زمین بوده که خدا را در آن عبادت کرده‌اند.
روایاتی نیز از امام علی(ع) درباره علاقه آن حضرت به شهر نجف و وادی السلام و دفن در این شهر و قبرستان نقل شده است؛ مانند روایتی که آن حضرت از خدا خواسته است مدفن او را در این شهر قرار دهد.
بناهای داخل قبرستان
جدا از قبوری که در این قبرستان بزرگ موجود است، اماکنی نیز در آن ساخته‌اند که همواره در کانون توجه زائران شیعه قرار داشته است. همچنین بر فراز برخی قبور بزرگان، بناهایی ساخته شده که ارزش مذهبی، تاریخی و هنری دارند از جمله:
مقبره هود و صالح
بنابر برخی روایات مرقد دو پیامبر آسمانی، هود و صالح نیز در این قبرستان واقع است. در وادی السلام دو مقبره منسوب به این دو پیامبر است. بر این دو مقبره ابتدا به کوشش علامه بحرالعلوم گنبد و بنایی از گچ و سنگ ساخته شد و در ۱۳۳۷ ق. بنای آن به همت یکی از نیکوکاران ایرانی تجدید و گنبد آن نیز کاشی کاری شد.
مقام‌های امام زمان(عج)، امام صادق(ع) و امام سجاد(ع)
در بخش شمالی وادی السلام جایی موسوم به مقام امام زمان(عج) و امام صادق(ع) وجود دارد. در آنجا ساختمانی نسبتاً قدیمی با دو تابلو و گنبدی به رنگ آبی قرار دارد که مکان نماز آن دو امام را مشخص می‌کند. در داخل ساختمان چاهی است معروف به «بئر امام مهدی(عج)» و اطراف آن را چند قبر فرا گرفته است.
بنای این ساختمان به کوشش علامه بحرالعلوم برپا شده است. این بنا تا ۱۳۱۰ ق باقی بود که در آن سال فردی به نام سیدمحمد خان آن را تجدید بنا کرد و اکنون به همان صورت باقی است. او هم چنین گنبدی با کاشی‌های آبی رنگ بر این مقام احداث کرد.
در داخل بنا، سنگی وجود دارد که زیارت حضرت حجّت بر آن حک شده است. تاریخ کتابت این سنگ ۱۲۰۰ ق است. از امام صادق(ع) نقل شده:
«هرکس حرم جدم را زیارت کرد، دو رکعت نماز بخواند و دوباره دو رکعت نماز دیگر و آنگاه دو رکعت دیگر بخواند. اولین آن بر در محل حرم امام علی(ع) و دومین در محل راس الحسین و سومین در محل منبر حضرت مهدی(عج).»
در دوران صفویه، بنایی در این مکان ساختند که تاکنون پابرجاست. در پایان حکومت عثمانی‌ها، این بنا تعمیر شد و در محراب آن سنگ زیبایی قرار گرفت که حروف مقطعه روی آن نقش بسته است. البته معنای آن برای کسی روشن نیست.
مشاهیر مدفون در قبرستان
بسیاری از مشاهیر دینی، سیاسی و اجتماعی شیعه به وصیت خود یا به خواست نزدیکانشان، در این قبرستان دفن شده‌اند که به ظاهر، انگیزه آنان بیشتر همجواری با مرقد امام اول شیعیان بوده است. برخی از مشاهیر شیعه مدفون در این قبرستان عبارتند از:
- سید جمال‌الدین گلپایگانی
- سید محمدباقر صدر
- سید جمال‌الدین اَفجِه‌ای
- سید علی قاضی طباطبایی
- رئیسعلی دلواری
- محمدحسین کاشف الغطاء
- محمدرضا تنکابنی
- سید محمدباقر حکیم
قبر آدم و حوا کجاست؟ اطلاعاتی که تا به حال نمی دانستید!
قبر آدم و حوا کجاست؟
درباره محل قبر آدم و حوا نقل های مختلفی وجود دارد اما از همه ی آن ها می توان به این نتیجه رسید که احتمالا قبر حضرت آدم در نجف بوده و هم اکنون یکی از مکان های دیدنی نجف به حساب می آید. این مساله در زیارت هایی که از امامان به جا مانده نیز ذکر شده است. قبر حضرت آدم و حوا درست مانند زندگی آن ها پر از رمز و راز است و داستان جالبی دارد. با ما همراه باشید.
بنا بر روایات گفته شده حضرت آدم بیشتر عمر خود را در کوفه گذرانده و در اواخر زندگی خود به شهر مکه رفته و مشغول ساختن کعبه شده است. پس از مدتی در مکه از دنیا رفته و پیکر ایشان توسط فرزندش «شیث» که به عنوان وصی بعد از پدر انتخاب شده بود، در مکه به خاک سپرده شد.
همانطور که می دانید حضرت نوح نیز یکی دیگر از پیامبران الهی است؛ که قوم او پس از هدایت به فرمان خداوند، کشتی ساخته و حضرت نوح به همراه سایر هدایت یافتگان و گونه های جانوری سوار بر کشتی شدند و توانستند از طوفان عظیم، نجات یابند و به منطقه دیگری مهاجرت کنند.
قبر حضرت آدم در کدام کشور است؟ توضیحاتی بر اساس روایات
برخی از روایات به جا مانده از امامان، به این مساله اشاره دارند که قبر حضرت آدم در نجف اشرف واقع شده است. در ادامه به ذکر تعدادی از آن ها می پردازیم.
نقل از امام صادق (ع):
«خداوند تعالی به نوح (ع) در حالی که درون کشتی قرار داشت، وحی کرد که یک هفته پیرامون کعبه طواف کند و او چنین کرد، سپس وارد آب شد؛ در حالی که آب تا زانوهایش را فرا گرفته بود، آنگاه تابوتی را از آب بیرون آورد که در آن استخوان های آدم (ع) بود و تابوت را به داخل کشتی منتقل ساخت و بارها به دور کعبه طواف نمود، آنگاه به باب کوفه و وسط مسجد آن رسید و گروهی که با نوح بودند پراکنده شدند، سپس تابوت را در محلی به نام غری دفن نمود.»
به این ترتیب، قبر آدم و حوا نجف تشخیص داده شده است. اگر چه که بسیاری از افراد مانند جغرافی دان مسلمان محمد ادریسی بر اساس مشاهدات عینی گفته بوده است که قبر حضرت حوا جده واقع شده است که این موضوع خیلی عمومی نیست.
نقل از امام باقر (ع):
«ما بین رکن و مقام، انباشته از قبور پیامبران الهی است و قبر حضرت آدم نیز در همان محل است».
در رابطه با قبر حوا (ع)، سید بن طاووس نقل می کند:
«در صحف ادریس (ع) آمده که آدم (ع) ده روز به مرض تب بیمار بود و وفات او در روز جمعه یازدهم محرم اتفاق افتاد و او را در غاری در کوه ابوقبیس دفن کرده و او را رو به قبله قرار دادند و عمر او از زمان تولد تا هنگام وفات نهصد و سی سال بود. حوا (ع) فقط یک سال بعد از او زنده بود، سپس پانزده روز بیماری کشید و آن گاه وفات یافت و او را در کنار آدم دفن کردند».
از این روایات گفته شده می توان دریافت که قبر آدم و حوا ابتدا در مکه قرار داشته و سپس از آنجا به نجف برده شده است. در مورد قبر حضرت حوا نیز عده ای معتقدند که ایشان در جده عربستان به خاک سپرده شدند و به همین دلیل به این منطقه جده می گویند چرا که جده به معنی مادر بزرگ می باشد.
طول قبر حضرت آدم
مطمئنا قبر آدم و حوا که در هزاران سال پیش می زیسته اند با اندازه و شکل آرامگاه های امروزی کاملا متفاوت است. اندازه قبر حضرت آدم و حوا متناسب با قد آن ها ساخته شده است. شاید از دور و نزدیک صحبت های بسیار زیادی راجع به این موضوع شنیده باشید و برای شما هم این سوال پیش آمده باشد که پس قبر حضرت حوا چند متر است؟ گاتیر، جغرافی دان فرانسوی، طول آرامگاه آدم و حوا را در کل ۱۳۰ متر تخمین زده است. اما، حدس می‌زنند که حضرت حوا حدود ۸ فوت معادل با ۲ متر و نیم بوده است. در حالی که، قبر حضرت آدم (ع) به طول ۷۰ قدم است. بنابر اسناد موجود قد حضرت آدم حدودا ۳۰ متر بوده است.
احتمالات محل قبر آدم و حوا
از آنجایی که از آدم و حوا به عنوان اولین انسان هایی که آفریده شده اند یاد می کنیم، بنابراین زندگی و وفات و حتی نحوه احداث مقبره آدم و حوا به سالیان بسیار دور برمی گردد. به همین دلیل در مورد محل دفن آنها و حتی طول قبر آدم و حوا ابهاماتی وجود دارد. احتمالات ممکن، عبارت اند از:
- قبر حضرت آدم در محله منی در اطراف مکه واقع شده است.
- حضرت آدم دقیقا روی همان کوهی که موقع رانده شدن آن ها از بهشت، فرود آمد، دفن شده است.
- قبر آدم و حوا در مکه در کوه ابوقبیس، قرار دارد. در واقع حضرت حوا در کنار آدم به خاک سپرده شده است.
- حضرت نوح، پیکر حضرت آدم و حوا را با خود به کشتی برد و سپس در بیت المقدس به خاک سپرد.
- برخی معتقدند که حضرت حوا در شهر جده عربستان بوده و این شهر به همین دلیل جده نامیده می شود، چون جده به معنی مادر بزرگ است.
می توان گفت که به همین دلایل است که بازدید از قبر حوا و آدم تا این حد جالب و جذاب است که باعث می شود در تاریخی گویا سفر کنیم و بخواهیم که در مورد نحوه زندگی اولین انسانی که پا بر زمین گذاشت بدانیم.
سنگ قبر آدم و حوا
آنچه از دیده ها و شنیده ها مشخص است، در ابتدا، قبر آدم و قبر حضرت حوا در کنار هم قرار گرفته بوده است. اما، طبق اتفاق تاریخی که در بالا به آن اشاره شد، جابجایی صورت گرفته است. آنچه امروز از مزار آدم و حوا باقی مانده است، به صورت تابوتی بزرگ است که روی آن پوشانده شده است.
طی سال های مختلف عکس های متفاوتی از قبر حواء و آدم گرفته شده است که معروف ترین آنها عکسی است که در کتاب «قبر حوا، داستان زیارت به حجاز» توسط نواب سلطان جهان بیگم در کلکته در سال ۱۹۱۳ میلادی به ثبت رسیده است. البته، تصاویر دیگری توسط افراد مختلف نیز به ثبت رسیده است که قدیمی ترین آن ها متعلق به سال ۱۹۰۳ میلادی است.
دیدنی های نزدیک
قبر آدم و حوا و حضرت نوح یکی از مکان های دیدنی در نجف به حساب می آید که در نزدیکی حرم امام علی (ع) واقع شده اند. از جمله مکان های نزدیک به این آرامگاه می توان به قبرستان وادی السلام و بازار نجف اشرف اشاره کرد.
هتل های نزدیک
اگر در سفرهای زیارتی مانند نجف بتوانید، یک هتل خوب در نزدیکی حرم، مکان های زیارتی و سایر جاذبه ها مانند بازارها پیدا کنید، یک مزیت برای شما به حساب می آید. هتل هایی همچون هتل ارض القداح نجف و هتل المقام نجف در نزدیکی حرم و قبر آدم و حوا قرار دارند. برای رزرو هتل های نجف با مناسب ترین قیمت ها می توانید به ما اعتماد کنید.
امام‌حسین-مهم ترين آداب زيارت امام حسین(ع)
مهم ترين آداب زيارت امام‌حسین (ع)
در احاديث اهل بيت عليهم السلام ، ره نمودهايى در باره آداب زيارت امام‌حسین عليه السلام آمده كه توجّه به آنها ، موجب بهره گيرى بيشتر از بركات زيارت ايشان مى گردد و بى توجّهى به آنها ، از بهره زائر می‌کاهد.
مهم ترين آداب زيارت امام‌حسین عليه السلام
در احاديث اهل بيت عليهم السلام ، ره نمودهايى در باره آداب زيارت امام حسين عليه السلام آمده كه توجّه به آنها ، موجب بهره گيرى بيشتر از بركات زيارت ايشان مى گردد و بى توجّهى به آنها، از بهره زائر می‌کاهد. از اين رو ، مى توان گفت كه اختلاف روايات ، در تبيين ميزان ثواب و بركات زيارت آن امام عليه السلام ، ناظر به امورى از قبيل مراتب زائران در رعايت آداب زيارت است .
به طور كلّى، آداب زيارت امام‌حسین عليه السلام ، به دو دسته تقسيم مى شود : آداب باطنى و آداب ظاهرى ، كه در اين جا به مهم ترين آنها ، اشاره مى كنيم :
آداب باطنى زيارت
اين دسته از آداب ، در حقيقت ، روح ، مغز و باطنِ زيارت است كه بدون آن ، چه بسا زائر از زيارت ، بهره اى نداشته باشد . اين آداب ، عبارت اند از :
۱ . معرفت
در شمارى از روايات ، بهره گيرى از بركات زيارت امام حسين عليه السلام ، مشروط به شناخت حقّ ايشان شده است . اين شرط ، در حقيقت ، زيارت را در جهت هدف اصلى آن ـ كه جهل زدايى است ـ ، قرار مى دهد. بنا بر اين ، نخستين ادبى كه زائر امام حسين عليه السلام بايد به آن توجّه داشته باشد ، اين است كه بفهمد: حقّ آن امام، چيست؟ چرا شهيد شد؟ و براى اقامه حقّ او ، چه وظيفه اى دارد؟
يافتن پاسخ اين پرسش ها ، به زنده نگه داشتن فرهنگ عاشورا و نهضت حسينى در جامعه ، كمك مى كند و زائر حقيقى را در جهت اهداف بلند اين نهضت ، قرار مى دهد و بدين سان ، هر چه معرفت زائر بيشتر باشد ، بهره گيرى وى از بركات زيارت ، افزون تر خواهد بود .
۲ . اخلاص
اخلاص، پس از معرفت، اساسى ترين شرط بهره گيرى از هر عبادت و از جمله زيارت است و مراتبى دارد كه به ميزان آن، زائر از بركات بى شمار زيارت ، برخوردار مى گردد.
۳ . حضور قلب و تسليم
حقيقت زيارت ، جز با داشتن حضور قلب در محضر امام ، تحقّق نمى يابد . همچنين با پديد آمدن اين احساس در زائر ، ادبِ ديگرى كه خشوع (يعنى اطاعت و تسليم) است ، براى وى حاصل می‌گردد.
۴ . اشتياق
يكى از آداب زيارات امام عليه السلام ، شوق است . اين ادب ، ريشه در محبّت و معرفت زائر دارد . هر چه معرفت انسان نسبت به سيّد الشهدا عليه السلام بيشتر شود، محبّت به او افزون تر مى گردد و اشتياق بيشترى به زيارت او پيدا مى كند و بدين سان ، بر پايه رواياتى كه در اين بخش آمده، كسانى كه با اشتياق بيشترى به زيارت امام حسين عليه السلام بروند ، در صف اصحاب او قرار مى گيرند و در قيامت ، زير پرچم ايشان خواهند بود و در بهشت نيز با او همنشين هستند.
۵ . حزن
در شمارى از روايات ، تأكيد شده كه زائر امام حسين عليه السلام ، بايد با قلبى اندوهناك و چهره اى ژوليده و غبارآلود ـ كه نشانه افراد مصيبت زده است ـ ، او را زيارت كند. اين ادب ، در حقيقت ، حاصل معرفت و محبّت است . كسى كه امام را مى شناسد و نسبت به او احساس محبّت مى كند ، طبعا هنگامى كه به ديدار او مى رود و صحنه شهادت او را در نظر مجسّم مى كند ، در هاله اى از غم ، فرو مى رود و آثار اندوه بر چهره اش پديدار مى گردد .
آداب ظاهرى زيارت امام‌حسین
اهمّيت اين آداب ، هر چند به اندازه اهمّيت آداب باطنى نيست ؛ ليكن رعايت آنها زمينه ساز تحقّق شمارى از آداب باطنى و كمال بهره بردارى از بركات آنهاست . مهم ترينِ اين آداب ، از اين قرار است :
۱ . غسل
غسل زيارت ، نه تنها ظاهرِ زائر را پاك مى كند ؛ بلكه پاكى از گناهان و طهارت معنوى را نيز به همراه دارد .
۲ . پوشيدن پاكيزه ترين لباس
در برخى از روايات، توصيه می‌شود كه زائر، پس از غسل ، لباس پاكى بر تن نمايد. سپس عازم زيارت شود ؛ليكن برخى ديگر ، پوشيدن پاكيزه ترين لباس را توصيه كرده اند . ترديدى نيست كه فرد براى حضور در محضر امام عليه السلام ، بايد پاكيزه ترين لباس خود را بپوشد .
۳ . استفاده نكردن از بوى خوش و زينت
هيئت ظاهرى زائر ، بايد متناسب حضور بر سرِ مزار شهدا باشد . لذا ادب حضور، ايجاب می‌کند كه نه تنها زائر ، خود را زينت نمی‌کند؛ بلكه توصيه شده با چهره اى ژوليده و غمبار ، وارد حرم شريف امام‌حسین عليه السلام می‌شود.
۴ . سكوت
در حديثى از امام صادق عليه السلام ، توصيه می‌شود كه هنگام زيارت سيّد الشهدا عليه السلام ، زائر براى تأسّى به فرشتگان حاضر در حرم مطهّر آن امام عليه السلام ، شايسته است كه سكوت را مراعات كند و جز خير و نيكى ، بر زبان جارى نسازد .ظاهرا مقصود از «خير» در اين جا ، خواندن زيارت نامه و نماز و دعا و ذكر و مانند آن است .
۵ . آرامش و وقار
يكى از آداب زيارت سيّد الشهدا عليه السلام ، اين است كه زائر با آرامش و وقار به سوى حرم مطهّر ايشان حركت كند و بدين منظور ، گام هايش را كوتاه بردارد و عجله نكند . رعايت اين ادب ، موجب تقويت حضور قلب در زائر مى گردد .
۶ . اجازه ورود خواستن
حرم امام عليه السلام ، در واقع ، خانه خاندان پيامبر خدا صلى الله عليه و آله و يكى از خانه هاى پيامبر صلى الله عليه و آله محسوب مى شود . از اين رو ، وارد شدن به آن ، بدون اجازه ، شايسته نيست . لذا ادب ، ايجاب می‌کند كه پيش از ورود به آن ، از خدا و پيامبر صلى الله عليه و آله و اهل بيت عليهم السلام ، اذن دخول ، گرفته می‌شود .نكته جالب توجّه ، اين كه در باره تأثير خواندن اذن دخول ، از امام صادق عليه السلام روايت می‌شود كه فرمود :
فَإِن خَشَعَ قَلبُكَ وَ دَمِعَت عَينُكَ ، فَهُوَ عَلامَةُ الإِذنِ ؛ فَادخُل .پس اگر دلت خاشع (تسليم) و اشكت سرازير شد ، نشانه صادر شدن اذن است . پس داخل شو .
داشتن حالت خشوع و تضرّع هنگام ورود به كربلاى حسين عليه السلام ، نشانه پذيرش امام و اذن اوست . اگر چنين حالى به زائر دست داد ، خوشا به حالش! در غير اين صورت ، شايسته است كه به حال اضطرار ، قدرى توقّف كند ، شايد كه مشمول عنايت هاى آن بزرگوار گردد .
۷ . پیش‌گذاشتن پاىِ راست
مقدّم داشتن پاى راست ، ادب ورود به مكان هاى مقدّس است و در خصوص ورود به حرم سيّد الشهدا عليه السلام ، در روايت صفوان از امام صادق عليه السلام ، به اين ادب ، تصريح گرديده است .
۸ . خواندن زيارت هاى مأثور
زائر ، مى تواند به هر نحوى كه مايل است و ادبْ اقتضا مى كند ، با امام عليه السلام سخن بگويد ؛ امّا بى ترديد ، بهره گيرى از زيارت نامه هاى مأثور (رسيده از اهل بيت عليهم السلام ) ، ثواب بيشترى دارد ؛ زيرا افزون بر تعبّد ، اين زيارت نامه ها ، حامل پيام ها و ره نمودهاى بسيار مهم و ارزنده و صحيحى هستند كه با اين ميزان از استوارى و دقّت و ارزش ، در غير آنها يافت نمى گردند .
گفتنى است كه جامع ترين زيارت نامه ها براى اهل بيت عليهم السلام ، زيارت «جامعه كبيره» است .
توجّه به اين نكته نيز ضروری‌است كه زيارت امام‌حسین عليه السلام ، آداب ديگرى هم دارد كه ضمن روايات فصل هفتم و نيز در كلام فقيه بزرگوار شمس الدين محمّد مكّى ،معروف به شهيد اوّل ، خواهد آمد .
امام‌جعفر‌صادق: زندگینامه امام‌جعفر‌صادق (ع)
امام‌جعفر‌صادق علیه السلام
ابوعبدالله جعفر بن محمد بن على بن الحسین بن على بن ابى‌طالب معروف به امام‌جعفر‌صادق (ع)، رئیس مذهب جعفری و ششمین پیشوای شیعیان جهان است.
ولادت
تولد آن حضرت بنابر صحیح‌ترین روایات، در سال 83قمری در مدینه بوده است. امام صادق(ع) بنا به نقل برخی منابع، در 17 ربیع الاول سال 80 هجری و به نقل منابع دیگر، در سال 83 هجری در زمان عبدالملک بن مروان دیده به دنیا گشودند. مادر آن حضرت ام فروه دختر قاسم بن محمد بن ابى‌بکر بود.
لقب
لقب آن حضرت صادق(ع) بود، زیرا هرگز جز سخن درست نفرمود. رسول‌الله(ص) درباره او خبر داد که «کلمه حق و پیک صدق است». او را فاضل و طاهر و صابر نیز مى‌خواندند ولى معروفترین القاب او که تاریخ ثبت کرده است همان صادق است.
فرزندان امام‌جعفر‌صادق
آن حضرت ده فرزند داشت به ترتیب ذیل:
- اسماعیل
- عبدالله
- ام فروه که مادر ایشان فاطمه دختر حسین بن على بن حسین(ع) بود
- امام موسى کاظم(ع)
- اسحاق
- محمد
- عباس
- على
- اسماء
- فاطمه، که از مادران مختلف بودند. اسماعیل بزرگترین اولاد حضرت صادق(ع) بود و حضرت او را بسیار دوست مى‌داشت تا آنجا که بعضى گمان مى‌بردند او پس از پدرش امام شیعیان خواهد بود. اما اسماعیل در زمان حیات پدر از دنیا رفت و مردم جنازه او را از عریض (محله ای در مدینه) تا بقیع حمل کردند. پس از وفات حضرت صادق(ع) جمعى همچنان اسماعیل را امام دانستند و فرقه اسماعیلیه از همین جا منشعب شد.
سیمای آن حضرت
امام جعفر صادق از لحاظ ظاهری شبیه پدرش امام باقر(ع) بودند اما کمی باریکتر و بلندتر بود. ایشان موهای مشکی و پیچیده، بینی کشیده، محاسن نه زیاد پرپشت و نه زیاد تنگ، دندانهای درشت و سفید داشتند.
رسیدن به امامت
امام صادق علیه‌السلام مدت ۱۲ تا ۱۵ سال با جد بزرگوارش امام زین العابدین علیه‌السلام و بعد از شهادت ایشان، مدت ۱۹ سال با پدرش امام باقر علیه‌السلام زندگى کرد.
آن حضرت در سالهای پایانی حکومت عبدالملک بن مروان (۶۵ – ۸۶) به دنیا آمد و تا پیش از امامت ایشان، پنج نفر دیگر از حاکمان بنی امیه بر سر کار آمدند.
در سال ۱۱۴ قمری امام باقر علیه السلام به شهادت رسید و امامت به امام صادق علیه السلام منتقل شد. مطابق با ارشاد شیخ مفید، امام باقر علیه السلام آن حضرت را آشکارا و علنی به امامت منصوب نمود. هشام بن سالم از آن حضرت نقل کرده است که چون هنگام وفات پدرم شد، فرمود پسرم جعفر به تو سفارش می کنم که نسبت به اصحاب من خوش رفتار باشى. عرض کردم چنان در پیشرفت و تعلیم و تربیت آنها می کوشم که هر کدام از برجسته‌ترین افراد جامعه شوند و احتیاجى به دانش دیگران نداشته باشند.
امامت امام صادق علیه السلام ۳۴ سال به طول انجامید که ۱۸ سال در دوره اموى و ۱۶ سال در دوره عباسى بوده است.
در این دوران حکومت بنی امیه ضعیف و سرانجام سرنگون و سپس بنی عباس روی کار آمدند. در این دوره فرصت مناسبی برای امام صادق(ع) برای انجام فعالیت های علمی فراهم شد.
شخصیت علمی امام‌جعفر‌صادق
امام صادق(ع) در میان اهل سنت، از موقعیت والایی برخوردار بوده است.مالک بن انس، رئیس مکتب فقهی مالکی از جمله کسانى است که مدتى در محضر امام صادق(ع) شاگردی کرده است. ابن حجر هیثمى نیز در مقام تمجید از شخصیت علمى امام اشاره به این نکته دارد که افرادى چون یحیى بن سعید، ابن جریح، مالک، سفیان ثورى، ابو حنیفه و شعبه و ایوب فقیه، از آن حضرت نقل روایت نموده‌‌اند.
شهادت
امام‌جعفر‌صادق (ع) در سال ۱۴۸ هجرى به دستور منصور عباسى به وسیله انگور زهرآلود، مسموم و به شهادت رسید. مدفن مطهر آن حضرت در قبرستان بقیع و در جوار ائمه بقیع قرار دارد.
آخرین وصیت
هنگام شهادت، آن حضرت به دو مورد تاکید بسیار فرمودند:
- صله رحم
- نماز
قال الصادق (علیه‌السّلام): «ان شفاعتنا لاتنال مستخفا بالصلوة». شفاعت ما به او نرسد که نماز را سبک شمرد.
